Người Sa Huỳnh và tầm nhìn hướng biển

Cách đây nửa thế kỷ, một nhà khoa học Mỹ đã nhận thấy có sự giống nhau lạ lùng giữa đồ gốm của văn hoá Sa Huỳnh (Việt Nam) và đồ gốm ở Kalanay (Philippines). Theo ông có thể giữa hai vùng xa xôi cách biển này có những mối quan hệ giao lưu văn hoá mật thiết…

Sa Huỳnh – Trường Sa – Palawan

Ông là nhà khảo cổ học dạy ở Đại học Hawaii (Mỹ), tên là W.G. Solheim II. Theo ông, gốm của hai nơi giống nhau đến nỗi có thể xếp chung vào một nhóm mà ông đặt tên và khảo cứu công phu trong nhiều bài viết: nhóm “phức hệ gốm Sa Huỳnh-Kalanay”.

Những đồ gốm của hai nơi này đều có những kiểu dáng giống nhau, cách trang trí hoa văn bằng mép vỏ sò biển hay bằng cách tô màu, đồ gốm có chân đế cao được trổ lỗ thủng… Công trình của ông đã được nhiều nhà khảo cổ học nước ngoài thừa nhận.

Bốn mươi năm sau phát hiện về mối liên hệ văn hoá cổ đại giữa miền Trung Việt Nam và quần đảo Philippines, năm 2000, với những tài liệu mới, ông lại khẳng định một cách rõ rệt hơn: tổ tiên của một số tộc người sử dụng gốm cổ ở Philippines đến từ Việt Nam. Con đường đó được ông giả định là con đường biển băng qua Borneo theo cả hai hướng bắc và nam đảo này để đến Philippines.

Một nhà khảo cổ học nổi tiếng khác người Australia – ông P. Bellwood –  trong cuốn sách “Tiền sử vùng quần đảo Indo-Malaysian” cũng khẳng định con đường giao lưu Việt Nam và Philippines qua vùng đảo Borneo theo góc nhìn khảo cổ học, dân tộc học và ngôn ngữ học.

Các nhà khoa học Philippines cũng hoàn toàn ủng hộ quan điểm giữa hai vùng biển này có mối quan hệ mật thiết trong thời cổ đại. Học giả Eusebio Z. Dizon ở Bảo tàng Quốc gia Philippines nghiên cứu các loại khuyên tai đá ngọc ở quần đảo này đã khẳng định một số khuyên tai độc đáo như khuyên tai hai đầu thú tìm được ở hang Duyong là do người cổ đại ở đây có sự tiếp xúc với người ở vùng lục địa Đông Nam AÁ theo con đường biển vào khoảng thời gian 500 năm trước Công nguyên cho đến 500 năm sau Công nguyên.

Vậy là, từ bên ngoài và từ các học giả nước ngoài, văn hoá Sa Huỳnh đã được nhìn nhận như một nền văn hoá hướng biển, có mối giao lưu rộng rãi đến tận các vùng quần đảo xa xôi.

Ba chục năm gần đây, các nhà khoa học trong nước đã nghiên cứu văn hoá Sa Huỳnh một cách hệ thống hơn, hàng chục di tích văn hoá Sa Huỳnh được khai quật. Diện mạo nền văn hoá này đã được làm sáng tỏ nhiều phần.

Những tư liệu mới đã cho thấy dự cảm khoa học của học giả W.G. Solheim II là có cơ sở, nhiều đồ gốm của hai nước trong thời cổ đại khá giống nhau từ chất liệu, cách chế tác đến kiểu dáng, hoa văn trang trí. Có thể đã có những đồ gốm văn hoá Sa Huỳnh được đem sang Philippines trong thời cổ đại. Những tín hiệu rõ ràng hơn về mối liên hệ này lại là những chiếc khuyên tai hai đầu thú và khuyên tai ba mấu nhọn, đặc sản của Sa Huỳnh có mặt ở đây. Các nhà khoa học đều thừa nhận, các loại khuyên tai này chỉ có người Sa Huỳnh cổ đại chế tạo ra.

Với những tài liệu khảo cổ mới, con đường biển từ Sa Huỳnh đi Philippines đã dần được chắp nối các tuyến hải hành. Dựa vào các dòng hải lưu trên biển, người Sa Huỳnh cổ đã thành thạo đi thuyền dọc biển xuôi nam, bằng chứng là mộ chum và khuyên tai Sa Huỳnh tìm được ở vùng ven biển Cần Giờ (TPHCM).

Từ cả một dọc bờ biển miền Trung và miền Nam VN có thể người Sa Huỳnh đã đến vùng biển Indonesia, đảo Borneo để có mặt tại Philipines hoặc có thể băng ngang biển Đông để đi tắt đến vùng đảo này. Nhưng dẫu bằng con đường nào thì cũng qua quần đảo Trường Sa của nước ta. Đảo Palawan của Philippines là nơi tìm được khuyên tai hai đầu thú chính là đảo cực tây của Philippines cũng là nơi gần vùng Trường Sa hơn bất cứ đảo nào khác của vương quốc đảo này.

Trong những năm gần đây, các nhà khảo cổ học đã từng lặn lội 3 lần ra Trường Sa, đã từng khai quật 50 mét vuông trên đảo Trường Sa lớn, thu được một số gốm thô mang đặc trưng của “phức hợp gốm Sa Huỳnh-Kalanay” mà nhà khảo cổ học Mỹ đã nói tới. Một số mảnh sứ tìm được trong hố khai quật cũng được xác định là sứ của người Chăm – hậu duệ của người Sa Huỳnh. Những mảnh sứ này cùng loại với gốm Chăm tìm được ở Cù Lao Chàm (Quảng Nam).

Còn phải nghiên cứu sâu hơn nữa, nhưng với những tư liệu khảo cổ ở đảo Trường Sa lớn đã hé mở một điều là từ cách đây hàng ngàn năm, có thể người Sa Huỳnh và sau đó là người Chăm ở miền Trung nước ta đã có mặt ở quần đảo Trường Sa và nơi này là đầu cầu để giao lưu văn hoá, trao đổi vật phẩm với đảo Palawan của Philippines, nơi phát hiện khuyên tai hai đầu thú.

Vậy là, với những chứng tích khảo cổ học, các nhà khoa học đã khôi phục được một tuyến đường biển từ cách đây hơn 2000 năm của người Sa Huỳnh: Sa Huỳnh – Trường Sa – Palawan. Điều đó cũng chứng minh được rằng từ thời văn hoá Sa Huỳnh, trải qua thời các Vương quốc Chăm, quần đảo Trường Sa đã mặt những cộng đồng người miền Trung nước ta khai phá, chỗ dừng chân trong những chuyến đi biển xa về phía tây.

Khai thác biển Đông

Cộng đồng người cổ Sa Huỳnh có cả người làm nông nghiệp nương rẫy trên núi cao, như ở các vùng núi Quảng Ngãi, Quảng Nam, Thừa Thiên-Huế. Nhưng tập trung nhất vẫn là các làng xóm ven biển. Họ ưa thích và khéo chọn các thế đất ven biển để quần cư, nhất là vùng các cửa sông lớn đổ ra biển như sông Thu Bồn, sông Trà Bồng, Trà Khúc… Những cửa sông này đều có những làng đông dân mà ngày nay dấu vết còn để lại khá rõ rệt.

Họ cũng là người ở đảo ven bờ, mà điển hình là 2 làng cổ trù phú ở đảo Lý Sơn, Quảng Ngãi có tên gọi là Xóm Ốc và Suối Chình. Nhiều hòn đảo ven bờ biển Đông ở miền Trung cũng mang nhiều dấu ấn của văn hoá Sa Huỳnh, nơi là làng xóm, nơi là dấu tích mộ táng.

Nhưng đảo xa cũng chưa phải là nơi người Sa Huỳnh cư trú nhiều lắm mà chính là ven bờ biển, quanh các cồn cát, nơi có nguồn nước ngọt và có những nơi chôn cất cao ráo, sống trên biển để rồi chết được vùi mình trong cát trắng. Chính vậy mà đã tạo ra hàng loạt các “bãi mộ chum” dọc bờ biển Đông, một trong những đặc trưng của nền văn hoá này.

Người Sa Huỳnh đã là một cư dân có đời sống vật chất cao. Nhưng dấu ấn rõ rệt nhất của họ chính là nghề khai thác biển. Biển còn cho họ dài thêm bước chân trong các chuyến đi các vùng xa để đánh bắt hải sản và trao đổi buôn bán với các tộc người láng giềng.

Căn cứ vào các loại đồ vật của riêng người Sa Huỳnh chế tạo, đặc biệt là các loại khuyên tai hai đầu thú, khuyên tai hai mấu nhọn, người ta đã biết đến sự giao lưu văn hoá của người Sa Huỳnh không chỉ với người Philippines mà với người trên đảo Đài Loan, người Đông Sơn phía bắc nước ta, người Malaysia, người Thái Lan ven các bờ vịnh biển.

Các dòng hải lưu “chảy” trên biển đã như các xa lộ đưa người Sa Huỳnh đến nhiều vùng biển còn xa hơn thế, nếu như chúng ta thấy được những nét tương đồng của đồ trang sức hạt chuỗi mã não, các hạt cườm thuỷ tinh hay đá ngọc nhỏ ly ti mà cực kỳ tinh xảo mà người Sa Huỳnh đeo hàng ngày lại khá giống với đồ trang sức đây đó trong các vùng biển xa hơn ở miền tây Ấn Độ, thậm chí cả ở thế giới Arab nữa.

Biển Đông ngày ấy hẳn là tấp nập với những đoàn thuyền ra khơi tung lưới bắt cá, nhiều chì lưới to nặng đã tìm thấy trong văn hoá Sa Huỳnh chứng tỏ là bắt được nhiều cá biển to. Một số lưỡi câu, mũi lao cũng làm bằng xương cá to nặng chứng tỏ họ cũng đã tận dụng vật dụng lấy từ biển để khai thác biển.

Người Sa Huỳnh đã thực sự là một trong những tộc người giỏi đi biển nhất bấy giờ ở Đông Nam Á. Biển đối với họ là nhà và cũng giúp họ có được cái “quảng giao” khắp một vùng biển rộng lớn. Khảo cổ học đã giúp chúng ta ngày càng thấy được diện mạo của những người đi biển Sa Huỳnh.

PGS.TS Trịnh Sinh
(Lao Động Cuối tuần số 30 Ngày 26/07/2009)

About Sa Huỳnh

[Liên hệ: Việt Hà, mayngontay@yahoo.com.] Sa Huỳnh là một thị trấn nhỏ của huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi, miền Trung Trung Bộ của Việt Nam. Sa Huỳnh nằm sát biển Đông. Phía Tây giáp dãy núi Trường Sơn. Có đường quốc lộ 1A và đường tàu thống nhất Bắc Nam xuyên qua.
This entry was posted in Văn hóa Sa Huỳnh. Bookmark the permalink.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s